पहाड़, हिमाल, तराई र मिथिला क्षेत्र फरक फरक दिनमा किन मनाईन्छ होली ?

कुलदिप प्रेम । होली एक प्रसिद्ध हिन्दू पर्व हो जसलाई नेपाल, भारत, र अन्य दक्षिण एसियाली देशहरूमा विभिन्न तरिकाले मनाइन्छ । होलीको मनाउने समय र तरिका विभिन्न स्थानमा भिन्न हुन सक्छ, र यसका केही सांस्कृतिक, भौगोलिक, र ऐतिहासिक कारणहरू छन् । नेपालमा होली पर्वलाई विभिन्न स्थानमा फरक फरक दिनमा मनाइने कारणहरू यस प्रकार छ ।
१.भौगोलिक भिन्नता :
पहाड़ र हिमाल क्षेत्र : यी क्षेत्रमा मौसम र कृषि चक्र फरक हुने हुँदा, होलीको मनाउने समय पनि फरक हुन सक्छ । हिमाली क्षेत्रको ग्रामीण इलाकामा बसोबास गर्ने मानिसहरूमा विशेषगरी बर्खाको मौसम र उन्नति भएको उत्पादनको प्रतीकको रूपमा होली मनाइन्छ, जसका कारण यसको मिति भिन्न हुन सक्छ ।
तराई क्षेत्र : तराईमा गर्मीको मौसम र रबी खेतीसँग सम्बन्धित रीतिरिवाजले होलीको मिति निर्धारणमा फरक पार्न सक्छ । यो क्षेत्रमा होली प्राय : पञ्चाङ्ग अनुसार गणना गरिएको दिनमा मनाइन्छ ।
२.साँस्कृतिक भिन्नता :
मिथिलाञ्चल : मिथिला क्षेत्र जसमा नेपालका मिथिला क्षेत्र र भारतको बिहारका केही भाग समावेश छन । होली विशेष सांस्कृतिक र परम्परागत पद्धतिमा मनाइन्छ । यहाँ होलीको समय र दिन निश्चित रूपमा पञ्चाङ्गका आधारमा हुन्छ र माघ मासको पूर्णिमा वा चैत्र कृष्ण पक्षमा यसको पर्व मनाइन्छ । मिथिलामा होलीको मनाउने परम्परा र रीतिहरू जरा गहिरो सांस्कृतिक महत्त्व राख्दछन्, र यसमा विविध स्थानिक फरक पर्न सक्छ ।
३.पञ्चाङ्गको फरक प्रयोग :
नेपालको विभिन्न स्थानमा विभिन्न पंचांगहरू प्रयोगमा छन्, जसले होलीको मिति निर्धारण गर्दा भिन्नता ल्याउँछ । त्यहाँ क्षेत्रीय परंपरागत पंचांगहरू र नेपाली तिथिहरूको पनि प्रभाव पर्छ । यद्यपि, हिन्दू धर्मावलम्बीहरू प्रायः होलीको पर्वलाई फाल्गुन महिनाको पूर्णिमा वा माघ महिनामा मनाउँछन्, तर पञ्चाङ्ग अनुसार मनाउने दिनमा विविधता देखिन्छ ।
४. ऐतिहासिक र सामाजिक कारण :
नेपालको विभिन्न भूगोलिक स्थानमा समाजिक संरचना र संस्कृति फरक हुनाले, होलीको पर्व मनाउने समयमा पनि भिन्नता हुन सक्छ । पहाडी र हिमाली क्षेत्रका गाउँमा, होलीको रङ खेल्ने र मेला जस्तै उत्सव हुने परम्परा प्रायः एक्लो हुन्छ भने, तराई र मिथिलाञ्चलमा पनि सामूहिक रूपमा होलीको पर्व मनाइन्छ जसका कारणको विविधता देखिन्छ । संक्षेपमा भन्नुपर्दा, नेपालका विभिन्न स्थानहरूमा होलीको मिति र तरिका भिन्न हुनको प्रमुख कारणहरू भौगोलिक, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक र पंचाङ्ग सम्बन्धी विभिन्नताहरू हुन् ।